Een supernova spotten — het blijft een gebeurtenis waar astronomen hier in Nederland nog weken van napraten. Logisch, als je bedenkt dat het één van de meest gewelddadige gebeurtenissen in het universum is. Meer begrijpen van supernova’s zorgt er niet alleen voor dat we weten hoe de levenscyclus van een zware ster eindigt, maar helpt ook verklaren hoe nieuw sterrenmateriaal (en zelfs planeten) ontstaat uit die kosmische ontploffing.
De modellen waar astrofysici nu (in 2025!) mee rekenen, laten zien: een supernova volgt onvermijdelijk als de ster zijn kernfusieprocessen heeft opgebrand. Tijdens de hoofdreeksperiode van een ster wordt energie opgewekt door waterstof te fuseren. Is die waterstof bijna op? dan begint de ster aan heliumfusie, en verandert ondertussen zijn hele interne structuur.
De energie die tijdens dat proces vrijkomt, dwingt de ster steeds tot opnieuw balanceren: aan de ene kant drukt de zwaartekracht de boel samen, aan de andere kant zorgt stralingsdruk (uit de kernfusie) dat de ster juist wil uitdijen. Dat dansje tussen krimpen en uitzetten houdt de ster millennia lang in evenwicht — totdat het misgaat.
‘Teleios’: supernova met bijna perfecte vorm
Bij zware sterren verbrandt het helium en wordt er koolstof gevormd — het draait allemaal om evenwicht bewaren tussen die twee krachten. Gaat de ster nóg langer door, dan raakt op een gegeven moment ook de koolstof op. De kern wordt kleiner, de hitte schiet omhoog en de ster probeert een totale instorting te voorkomen.
Op dat moment start in de kern een nieuwe fusiegolf: van koolstof dus. Terwijl daar in de kern zware elementen ontstaan, branden er in de lagen erboven nog steeds helium en waterstof — als een soort kosmische ui.
hoe zwaarder de ster, hoe dikker die lagen: in het midden ijzer (het zwaarste wat een ster kan maken via fusie), daarbuiten lichtere elementen. Maar hier komt de twist: aan ijzer valt geen energie meer te winnen met fusie. Dus de uit elkaar drijvende druk valt weg.
Op dat punt verliest de ster het evenwicht. De ijzeren kern wordt geplet door de zwaartekracht van de buitenlagen — alles stort samen. Wat er dan gebeurt? De stofschil van de ster kaatst op de veel te compacte kern, stuitert terug de ruimte in, en veroorzaakt zo een knal die helderder is dan een hele melkweg tegelijk, al is het maar voor een paar seconden.
Dit was vermoedelijk ook precies het scenario bij “Teleios”: het overblijfsel van een supernova die onlangs door een Australisch team aan de Universiteit van Sydney is ontdekt.
In het jargon: een supernovarestant is het restantmateriaal dat, na de explosie, als een soort uitdijende bubbel in het heelal achterblijft. Je herkent het aan de buitenste stralende schil (waar de schokgolf razendsnel doorheen trekt) en een dichte, koele binnenzone vol stof en gas. De afbeelding op de cover van dit stuk is een natuurgetrouwe simulatie van zo’n restant. Als je goed kijkt, zie je beide zones duidelijk.
Wat maakt Teleios nu zo speciaal? Astronomen namen het waar met ASKAP, die grote Australische radiotelescoop. En toen viel het op: de vorm is bizar rond. Bijna perfect symmetrisch — dat zien we zelden, want normaal levert zo’n explosie een rommelig, asymmetrisch restant op. Er zijn wat vermoedens over het hoe en waarom, maar — zo schrijven de onderzoekers zelf — ze willen er met vervolgmetingen achter komen waarom Teleios zo’n uitzonderingsgeval is.
Begrijpen onder welke omstandigheden een supernova zo’n vormenpracht achterlaat, leert ons ook meer over hoe het nabije heelal er na een dergelijke kosmische ontploffing uitziet, en waarom sommige restanten zich anders ontwikkelen dan andere. De onderzoekers berekenden trouwens: Teleios ligt ergens tussen de 7.170 en 25.100 lichtjaar bij ons vandaan — bijna een volledig rondje om de Melkweg.
Waarom is dit relevant voor ons?
Het bestuderen van supernovarestanten helpt niet alleen om de allerlaatste levensfasen van sterren te begrijpen, maar ook om te snappen waar planeten en zelfs leven vandaan komen. Elk stofdeeltje in je fietsband — ooit onderdeel van zo’n explosie. De perfecte cirkel van Teleios is nu hét praatstuk onder sterrenkundigen, en wie weet ontdekken Nederlandse telescopen als LOFAR straks iets vergelijkbaars dichter bij huis.
- Praktisch tip: Wil je zelf supernova’s spotten? Check apps als Stellarium — soms zie je met een verrekijker al de nasleep.
- Weetje: In 2023 werd in Groningen nog een andere perfect ronde supernovarest ontdekt, maar die was een stuk kleiner.
We mogen blij zijn dat supernova’s hier op veilige afstand blijven — toch voelt het altijd alsof de ruimte in onze achtertuin gebeurt. Mocht je een nog gekkere ontdekking lezen: onthoud de naam Teleios, want die gaat vaker terugkomen in de Nederlandse sterrenkunde-community.