Archeologen blijven ons verrassen met vondsten die het leven van oude beschavingen net iets minder mysterieus maken. Van vergeten muurschilderingen in afgelegen grotten tot die ene onbekende tekst op een baksteen — elke dag verschijnen er nieuwe puzzelstukjes over hoe onze voorouders echt leefden.
Maar nu is het eens geen imposant standbeeld of gouden amulet dat de aandacht trekt, maar juist iets alledaags. iets wat we allemaal wel op onze tafel hebben staan: brood.
Brood hoort bij het ontbijt in Utrecht, maar ook bij een lunch in Groningen of een snelle, last-minute boterham in Rotterdam. Maar wanneer hebben mensen het eigenlijk voor het eerst gemaakt? De laatste ontdekking zorgt voor aardig wat opschudding onder wetenschappers: niet Egypte, niet Mesopotamië — maar Turkije claimt nu het oudste gerezen brood ter wereld. En dat al 8.600 jaar geleden.
Het oudste brood ooit gevonden
De opzienbarende vondst werd gedaan in Çatalhöyük, in het zuidelijke deel van het huidige Turkije. Een plek die sowieso al een sleutelrol speelt in de ontstaansgeschiedenis van de mens. Hier ontwikkelden mensen de eerste vormen van landbouw, hielden ze vee en bouwden ze doordachte huizen. Logisch dat hier ook het allereerste gerezen brood te vinden is — het begin van de Hollandse boterham is eigenlijk Turks dus.
Archeologen vonden het brood in een oude oven in een wijk die ze ‘Mekan 66’ noemen, midden tussen de lemen huizen die tegen elkaar aan gebouwd waren. Trouwens, het lag helemaal achterin, op een plek waar je het minst zou verwachten. Een klein, rond, verrassend goed bewaard broodje — zacht, duidelijk met een indruk van een vinger in het midden. Alsof iemand net wat haast had tijdens het bakken.
Wat het echt uniek maakt: het brood was ongebakken gebleven. De mix was spontaan gerezen en toen vergeten. Door een beschermende laag klei bleef het brood ruim acht millennia intact. Radiokoolstofmetingen bevestigen het: dit brood is minstens uit het jaar 6.600 voor Christus.
Onder de elektronenmicroscoop zijn sporen van zetmeel aangetoond, luchtbelletjes en biologische stoffen die typisch zijn voor fermentatie. Zelfs resten van tarwe, gerst en erwten werden zichtbaar. De conclusie was snel getrokken: dit ís brood.
Voor deze megavondst waren de oudste sporen van gerezen brood afkomstig uit Egypte, ongeveer 4.500 jaar geleden. Met deze vondst is die schatting bijna verdubbeld — een spiekbriefje voor geschiedenisleraren door het hele land.
Hoe gist je eigenlijk een brood?
Brood fermenteren betekent dat gist de suikers uit het meel omzet in onder andere koolstofdioxide en een beetje alcohol. het gas dat vrijkomt blijft ‘hangen’ in het deeg, waar het kleine luchtbellen vormt en zorgt dat het brood luchtig wordt.
Tegelijk ontstaan er smaakmakende stoffen, zoals organische zuren. Het type gist, de temperatuur in de keuken, de rusttijd en de hoeveelheid vocht — allemaal hebben ze invloed op de smaak, textuur en het succes van je brood. Vraag maar na bij een bakker op de Albert Cuypmarkt: soms is het een beetje gokken.
Het proces loopt in meerdere stappen. Na de eerste mix volgt de ‘bulkfermentatie’, waarin het deeg groeit. Daarna volgt nog wat kneden, dan de rijs in de definitieve vorm en tenslotte — eenmaal in de oven — de laatste explosie door de hitte van het bakken.
Elke stap is cruciaal. Slaat er één over, dan wordt je brood compact, smaakloos of krijg je vreemde gaten in je kruim. Vandaar dat goed brood maken alles behalve makkelijk is — niet alleen voor een aspirant-thuisbakker in Haarlem.
Wat betekent deze vondst voor de baktraditie?
Deze ontdekking laat zien dat mensen veel eerder met fermentatie experimenteerden dan we voor mogelijk hielden. Zelfs 8.600 jaar geleden werd er geëxperimenteerd met smaken, structuren en technieken — nog voordat iemand van een bakkerij in Amersfoort gehoord had.
Wat betekent het voor jou, denk je nu? Misschien niks, totdat je je bedenkt dat elk stuk brood op tafel eigenlijk op een eeuwenoude innovatie voortborduurt. Dus als je morgen weer een verse bol bij de lokale warme bakker koopt — sta er eens even bij stil: ons dagelijks brood is écht van alle tijden.